Hiểu ảo giác kiểm soát và bẫy tâm lý khi dùng Hitclub

Có người trước mỗi phiên giải trí luôn làm đúng một thói quen: ngồi đúng ghế, mặc chiếc áo quen, bấm vào đúng một thời điểm trong ngày. Nếu hôm nào kết quả tốt, nghi thức ấy được ghi nhớ như một chiến công. Nếu kết quả xấu, người ta tự nhủ rằng hôm nay lỡ làm sai một bước. Bên trong cảm giác này có một hiện tượng tâm lý đã được nghiên cứu từ lâu, gọi là ảo giác kiểm soát.

Ảnh: Alejandro Piñero Amerio / Unsplash

WoolMap hình dung nó như việc ghim một mẩu giấy "may mắn" lên góc bảng rồi tin rằng mẩu giấy ấy chi phối những gì sẽ xuất hiện trên bảng. Bài này giải thích vì sao đầu óc chúng ta dễ rơi vào bẫy đó khi dùng Hitclub, và cách neo lại vào dữ kiện thật.

Ảo giác kiểm soát là gì

Ảo giác kiểm soát là xu hướng tin rằng mình có ảnh hưởng lên một kết quả thực ra do ngẫu nhiên quyết định. Nhà tâm lý học Ellen Langer đã mô tả hiện tượng này từ thập niên 1970: khi con người được chọn, được tự tay làm, hoặc có chút kỹ năng liên quan, họ tự động đánh giá khả năng thành công cao hơn thực tế.

Điều quan trọng cần nhớ là đây không phải điểm yếu của người kém hiểu biết. Nó là cách bộ não con người hoạt động: não ghét sự bất định và luôn cố tìm quy luật, nhân quả, ngay cả khi chúng không tồn tại. Người am hiểu đến đâu cũng có thể mắc phải, chỉ khác ở chỗ có nhận ra hay không.

Vì sao nghi thức cá nhân không đổi xác suất

Một kết quả ngẫu nhiên được tạo ra bởi cơ chế không biết bạn là ai, bạn mặc gì, bấm lúc mấy giờ, hay đã chuẩn bị tinh thần ra sao. Mỗi lượt là một sự kiện độc lập: những gì xảy ra trước đó không tác động lên những gì xảy ra sau.

Hãy thử một phép so sánh trên bảng ghim. Bạn rút ngẫu nhiên một tờ từ một chồng giấy đã xáo trộn. Dù bạn xoa tay trước, hít sâu, hay đọc một câu thần chú, tờ giấy nằm trong chồng vẫn là tờ giấy đó. Nghi thức chỉ thay đổi tâm trạng của bạn, không thay đổi chồng giấy.

Vậy tại sao nghi thức vẫn "có vẻ hiệu quả"? Có ba lý do:

• Thiên lệch xác nhận. Ta nhớ rất rõ những lần nghi thức đi kèm kết quả tốt, và lặng lẽ quên những lần không.
• Thiên lệch quy kết bản thân. Kết quả tốt là nhờ mình, kết quả xấu là do vận hay do lỡ quên một bước.
• Cảm giác an tâm. Nghi thức làm ta bớt lo, và sự bớt lo ấy dễ bị nhầm với việc cải thiện kết quả.

Tác hại tới quyết định

Ảo giác kiểm soát nghe vô hại, cho đến khi nó bắt đầu chi phối những quyết định thật.

1. Đánh giá sai rủi ro. Người tin rằng mình "đọc được" diễn biến sẽ chấp nhận mức rủi ro lớn hơn mức họ thực sự chịu được.
2. Kéo dài thời gian hơn dự định. Khi tin rằng mình sắp nắm được quy luật, việc dừng lại có cảm giác như bỏ dở một thứ gần xong.
3. Phớt lờ chi phí chìm. Những gì đã bỏ ra được xem như lý do để tiếp tục, trong khi bản chất nó đã mất.
4. Giải thích sai kết quả xấu. Thay vì chấp nhận đó là phần tự nhiên của ngẫu nhiên, người ta tìm lỗi ở bản thân và càng đặt thêm nhiều quy tắc, nghi thức phức tạp hơn.

Hệ quả cuối cùng là một vòng lặp: càng tin mình kiểm soát, càng chi nhiều hơn dự kiến; càng chi nhiều, càng khó chấp nhận rằng nó vốn ngoài tầm kiểm soát.

Cách neo vào dữ kiện thật

Neo là gì? Là một điểm cố định để thuyền không trôi theo cảm xúc. Với người dùng Hitclub, mấy điểm neo hữu ích gồm:

Neo vào bản chất ngẫu nhiên. Trước mỗi phiên, tự nhắc một câu: "Mình không điều khiển được kết quả, mình chỉ điều khiển được thời gian và số tiền dành cho giải trí." Chỉ hai thứ ấy thực sự nằm trong tầm tay.

Neo vào con số đặt trước. Ghi trên giấy hoặc điện thoại, trước khi bắt đầu, mức chi tối đa và thời lượng tối đa. Quyết định được viết khi đầu óc bình tĩnh sẽ đáng tin hơn quyết định đưa ra giữa lúc hưng phấn.

Neo vào sổ ghi chép. Ghi lại mọi phiên: ngày, thời lượng, số tiền đã dùng, tâm trạng trước và sau. Sau vài tuần, dữ liệu của chính bạn sẽ cho thấy nghi thức nào cũng không tạo ra khác biệt đáng kể.

Neo vào một người ngoài cuộc. Kể với một người bạn tin tưởng về kế hoạch và giới hạn của bạn. Người ngoài ít bị cuốn vào cảm xúc nên dễ nhìn thấy khi ta đang tự biện hộ.

Bài kiểm tra nhanh cho chính bạn

Hãy tự hỏi những câu sau, thành thật:

• Mình có thói quen hoặc quy tắc riêng mà nếu bỏ đi sẽ thấy bất an không?
• Mình có nói những câu như "hôm nay có cảm giác tốt" hay "chuỗi này sắp đổi" không?
• Sau một phiên không như ý, mình tìm lỗi ở bản thân hay chấp nhận nó là phần của ngẫu nhiên?
• Mình có kéo dài phiên khi đã tới giới hạn vì nghĩ rằng "sắp tới rồi" không?

Nếu có từ hai câu trở lên trả lời "có", đó là tín hiệu nên chậm lại, rút ngắn phiên và nói chuyện với người tin cậy. Đây không phải điều đáng xấu hổ; nó chỉ cho thấy bộ não của bạn đang làm việc đúng kiểu mà mọi bộ não đều làm.

Những sai lầm thường gặp

• Tin rằng "người có kinh nghiệm" sẽ miễn nhiễm. Kinh nghiệm đôi khi còn làm ảo giác mạnh hơn.
• Dùng nghi thức như một cách trấn an rồi vô tình tăng mức chi.
• Đọc những lời kể thành công trên mạng như bằng chứng, trong khi người thất bại hiếm khi lên tiếng.
• Cho rằng chỉ cần "học thêm" là sẽ kiểm soát được một kết quả vốn ngẫu nhiên.

Nội dung này chỉ mang tính hướng dẫn an toàn và dành cho người đủ 18 tuổi. Hãy tuân thủ pháp luật tại nơi cư trú, đặt giới hạn giải trí rõ ràng về tiền và thời gian, tự chịu trách nhiệm với lựa chọn của mình và dừng lại ngay khi thấy việc sử dụng bắt đầu ảnh hưởng tới cuộc sống hay gia đình.

Tham khảo thông tin tại Tải Hit Club.